Acil Durumda Ne Yapmalı? Sağlık Acil Rehberi 2026

Sağlık acil durumları, hayatımızın herhangi bir anında karşımıza çıkabilir. Bu anlarda doğru bilgiye sahip olmak ve hızlı hareket etmek, hayat ile ölüm arasındaki farkı oluşturabilir. Türkiye'de her yıl milyonlarca acil servis başvurusu yapılmaktadır ve bu başvuruların önemli bir kısmında, ilk müdahalenin doğru yapılıp yapılmaması sonucu doğrudan etkilemektedir. Bu rehberde, en yaygın acil durumları tanımayı, doğru müdahaleyi yapmayı ve ne zaman profesyonel yardım çağırmanız gerektiğini öğreneceksiniz.

1. Acil Durumları Tanıma

Bir sağlık sorunun acil olup olmadığını doğru değerlendirmek, zaman kaybını önler ve hayat kurtarır. Aşağıdaki durumlar tıbbi acil durumlardır ve derhal 112 Acil Yardım aranmalıdır.

Kalp Krizi Belirtileri

Kalp krizi, kalp kasına giden kan akışının aniden kesilmesi sonucu oluşur. Her dakika hayati önem taşır; erken müdahale kalp kasının hasar görmesini en aza indirir. Belirtiler:

• Göğüs ağrısı: Göğsün ortasında baskı, sıkışma, yanma veya ağırlık hissi. Bu ağrı 15-20 dakikadan fazla sürer ve dinlenmekle geçmez.
• Yayılan ağrı: Ağrı sol kola, her iki kola, çeneye, boyuna, sırta veya üst karına yayılabilir.
• Soğuk terleme: Ani ve açıklanamayan soğuk terleme kalp krizinin önemli bir belirtisidir.
• Nefes darlığı: Fiziksel aktivite yapmadan nefes almakta güçlük çekme.
• Bulantı ve kusma: Özellikle kadınlarda kalp krizinin ilk belirtisi olabilir.
• Baş dönmesi ve bayılma hissi: Ani halsizlik ve düşecekmiş gibi hissetme.

Yapmanız gerekenler: Hemen 112'yi arayın. Kişiyi oturtun veya rahat bir pozisyona yatırın. Varsa ve alerjisi yoksa 300 mg aspirin çiğnetin (yutturma değil, çiğneme). Bilinç kaybı olursa ve nabız yoksa CPR (kalp masajı) uygulayın: göğüs kemiğinin ortasına, dakikada 100-120 basınç, en az 5 cm derinlikte. Yakında AED (otomatik eksternal defibrilatör) varsa kullanın.

Felç (İnme) Belirtileri

Felç, beyindeki kan damarlarının tıkanması veya kanaması sonucu beyin dokusunun hasar görmesidir. "Altın saat" olarak adlandırılan ilk 4,5 saat içinde müdahale edilmesi, kalıcı beyin hasarını büyük ölçüde azaltır.

Felç belirtilerini hatırlamak için HIZLI kuralını kullanın:

• H - Hissizlik: Yüzde, kolda veya bacakta ani uyuşma veya güçsüzlük (genellikle vücudun bir tarafında)
• I - İfade bozukluğu: Konuşamama, kelimeleri karıştırma veya söyleneni anlayamama
• Z - Zayıflık: Bir kolun veya bacağın aniden güçsüzleşmesi
• L - Leke: Bir veya iki gözde ani görme kaybı veya bulanıklık
• I - İvedi hareket edin: Belirtileri fark ettiğiniz anda hemen 112'yi arayın

Yapmanız gerekenler: Hemen 112'yi arayın ve felç şüphesini bildirin. Kişiyi rahat bir pozisyona yatırın, başını hafifçe yükseltin. Yiyecek veya içecek vermeyin (yutma güçlüğü olabilir). Belirtilerin başladığı saati not edin; bu bilgi tedavi için kritiktir.

Zehirlenme Belirtileri

Zehirlenme; ilaç, kimyasal madde, bitki, mantar veya gıda kaynaklı olabilir. Belirtiler zehirlenmenin türüne göre değişir ancak genel belirtiler şunlardır:

• Bulantı, kusma ve ishal
• Karın ağrısı ve kramplar
• Göz bebeklerinde büyüme veya küçülme
• Aşırı terleme veya cilt kuruluğu
• Bilinç bulanıklığı veya kaybı
• Nefes darlığı veya düzensiz solunum
• Ağız çevresinde yanık izi veya kimyasal koku

Ağır Alerjik Reaksiyon (Anafilaksi)

Anafilaksi, bağışıklık sisteminin bir maddeye karşı aşırı tepki göstermesidir ve dakikalar içinde hayatı tehdit edebilir. En sık neden olan maddeler: arı sokması, fıstık ve diğer kuruyemişler, kabuklu deniz ürünleri, ilaçlar (penisilin, aspirin), lateks.

• Cilt döküntüsü, yaygın kaşıntı ve kurdeşen
• Boğazda şişme ve nefes darlığı
• Yüz, dudak ve dilde şişme
• Tansiyon düşmesi, baş dönmesi
• Hızlı ve zayıf nabız
• Bilinç kaybı

Yapmanız gerekenler: 112'yi hemen arayın. Kişinin adrenalin oto-enjektörü (EpiPen) varsa uyluk dış tarafına uygulayın. Kişiyi sırt üstü yatırıp bacaklarını yukarı kaldırın (şok pozisyonu). Nefes darlığı varsa oturur pozisyonda tutun. Ambulans gelene kadar kişiyi yalnız bırakmayın.

2. Acil Numaralar

Türkiye'deki acil durum numaralarını telefonunuza kaydedin ve evinizde görünür bir yere asın:

• 112 - Acil Yardım: Tüm acil durumlar için tek numara. Ambulans, itfaiye ve polis hizmetlerini koordine eder.
• 110 - İtfaiye: Yangın ve doğal afet durumlarında doğrudan itfaiyeye ulaşmak için.
• 155 - Polis İmdat: Güvenlik gerektiren acil durumlarda.
• 156 - Jandarma İmdat: Kırsal bölgelerde güvenlik gerektiren durumlarda.
• 114 - Zehir Danışma Merkezi: Zehirlenme şüphesinde bilgi ve yönlendirme.
• 182 - Hasta Hakları ve Sağlık Bilgi Hattı (ALO 182): Sağlık bilgi ve yönlendirme hizmeti.
• 183 - Sosyal Destek Hattı: Aile içi şiddet, çocuk istismarı ve sosyal acil durumlar.

3. İlk Yardım Temel Kuralları

İlk yardımın temel amacı, tıbbi yardım gelene kadar hastanın durumunun kötüleşmesini önlemek ve mümkünse iyileştirmektir. İlk yardımda uyulması gereken evrensel kurallar vardır:

Olay Yerine Yaklaşma

• Önce kendi güvenliğiniz: Kendinizi tehlikeye atmayın. Yangın, trafik, elektrik veya kimyasal madde varsa güvenli mesafeyi koruyun.
• Olay yerini değerlendirin: Kaç kişi yaralı, ne tür bir olay, ek tehlike var mı?
• Yardım çağırın: 112'yi arayın ve olay yerinin tam adresini, yaralı sayısını ve durumunu bildirin.

ABC Kuralı

Her acil durumda öncelik sırasına göre kontrol edin:

• A - Airway (Hava Yolu): Hava yolu açık mı? Ağızda yabancı cisim var mı? Başı hafifçe geriye eğerek hava yolunu açın.
• B - Breathing (Solunum): Nefes alıyor mu? Göğüs hareketini gözlemleyin, nefes sesini dinleyin, yanak veya elinize nefes hissini kontrol edin.
• C - Circulation (Dolaşım): Nabız var mı? Ciddi kanama var mı? Kanama varsa temiz bir bezle baskı uygulayın.

Temel CPR (Kalp Masajı)

Kişi nefes almıyor ve nabzı yoksa CPR uygulanmalıdır:

1. Kişiyi sert bir zemine sırt üstü yatırın.
2. Göğüs kemiğinin tam ortasına ellerinizin topuğunu yerleştirin, diğer elinizi üzerine koyun.
3. Kollarınız dik, vücut ağırlığınızı kullanarak en az 5 cm derinliğinde bastırın.
4. Dakikada 100-120 basınç uygulayın (BeeGees'in "Stayin' Alive" şarkısının temposu referans alınabilir).
5. Eğitimli iseniz 30 basınç sonrası 2 solunum verin. Eğitimli değilseniz sadece göğüs basısı uygulayın.
6. Ambulans gelene kadar veya kişi kendine gelene kadar durmayın.

4. Zehirlenme Durumunda Yapılması Gerekenler

Zehirlenme, özellikle küçük çocukların bulunduğu evlerde sık karşılaşılan bir acil durumdur. Türkiye'de her yıl binlerce çocuk yanlışlıkla ilaç veya kimyasal madde yutması nedeniyle acil servise başvurmaktadır.

Genel Kurallar

• Kusturmayın: Asit, baz, petrol ürünleri veya temizlik malzemesi yutulduysa kesinlikle kusturmayın. Bu maddeler geri gelirken yemek borusu ve boğazda ek hasar verebilir.
• 114 Zehir Danışma'yı arayın: Hangi maddenin ne kadar alındığını, ne zaman alındığını ve kişinin belirtilerini bildirin.
• Maddeyi tespit edin: Yutulan maddenin ambalajını, etiketini veya bir örneğini saklayın.
• Ağızdan bir şey vermeyin: Süt, su veya başka sıvılar vermeyin; bu durumu kötüleştirebilir.
• Bilinç kaybında: Kişiyi yan yatırın (koma pozisyonu) ve kusmuğun solunum yolunu tıkamasını önleyin.

İlaç Zehirlenmesi

İlaç zehirlenmesinde hangi ilacın, ne kadar miktarda ve ne zaman alındığını tespit etmek tedavi için kritiktir. Kutu ve blister ambalajları saklayın, kalan ilaç sayısını kontrol ederek tahmini alınan miktarı hesaplayın. 112'yi arayın ve bu bilgileri paylaşın.

Gıda Zehirlenmesi

Gıda zehirlenmesi belirtileri genellikle yemekten 2-6 saat sonra ortaya çıkar: bulantı, kusma, ishal, karın ağrısı ve ateş. Çoğu gıda zehirlenmesi evde tedavi edilebilir: bol sıvı alın (su, tuzlu ayran), hafif yiyeceklerle beslenin, dinlenin. Ancak şu durumlarda acile gidin: 3 günden fazla süren belirtiler, kanlı ishal, 38.5°C üzeri ateş, ciddi dehidratasyon belirtileri (ağız kuruluğu, az idrar çıkışı, baş dönmesi), çocuk veya yaşlılarda.

5. Yanık, Kesik ve Kırık İlk Yardım

Yanık İlk Yardımı

Yanıklar derecelerine göre farklı müdahale gerektirir:

• 1. derece yanık (kızarıklık): Yalnızca cildin üst tabakası etkilenmiştir. Serin akan su altında 20 dakika tutun. Aloe vera jeli veya nemlendirici krem sürülebilir.
• 2. derece yanık (su toplama): Cildin alt tabakası da etkilenmiştir, su dolu kabarcıklar oluşur. Serin su uygulayın, kabarcıkları patlatmayın. Steril gazlı bezle örtün ve doktora başvurun.
• 3. derece yanık (derin yanık): Tüm cilt tabakları ve altındaki dokular etkilenmiştir. Derhal 112'yi arayın. Yanık alanını temiz, kuru bir bezle örtün. Yapışan giysileri çıkarmaya çalışmayın.

Kesinlikle yapmayın: Buz uygulamayın, diş macunu, yoğurt, yumurta akı veya yağ sürmeyin, su toplamasını patlatmayın, yapışmış giysileri çekmeyin.

Kesik ve Kanama İlk Yardımı

• Hafif kesikler: Yarayı temiz akan su ile yıkayın, antiseptik uygulayın, steril gazlı bez veya yara bandı ile kapatın.
• Ciddi kanamalar: Temiz bir bez veya gazlı bezle yaranın üzerine sıkıca bastırın ve basıncı sürdürün. Kanayan bölgeyi kalp seviyesinden yukarı kaldırın. Turnike yalnızca hayatı tehdit eden uzuv kanamalarında ve eğitimli kişiler tarafından uygulanmalıdır.
• Ne zaman doktora gidilmeli: Derin kesikler, kenarlari açık yaralar, yüz kesikleri, kirli veya paslanmış cisimle olan yaralar, 15 dakikada durmayan kanamalar, uyuşma veya hareket kaybı olan yaralar.

Kırık ve Çıkık İlk Yardımı

Kırık belirtileri: şiddetli ağrı, şişme, morarma, anormal görünüm veya hareket, krepitasyon (kırık kemik sesi). Yapmanız gerekenler:

• Kırık bölgeyi hareket ettirmeyin ve sabitlenmesini sağlayın (splint).
• Açık kırıkta (kemik dışarı çıkmışsa) yarayı temiz bezle örtün, kemiği itmeye çalışmayın.
• Buz uygulayın (doğrudan cilde değil, bez arasında, 20 dakika uygulayın, 20 dakika ara verin).
• Kırık bölgeyi kalp seviyesinden yukarı kaldırın (şişmeyi azaltır).
• 112'yi arayın veya en yakın acil servise gidin.

6. Çocuklarda Acil Durumlar

Çocuklardaki acil durumlar yetişkinlerden farklılık gösterebilir. Çocukların durumu hızla kötüleşebilir, bu nedenle şüphe durumunda gecikmeden tıbbi yardım aranmalıdır.

Yabancı Cisim Yutma

Küçük çocuklar sıklıkla küçük nesneleri ağızlarına atarlar. Düğme pil yutulması acil bir durumdur ve 2 saat içinde ciddi iç yanıklara neden olabilir. Mıknatıs yutulması da tehlikelidir; birden fazla mıknatıs bağırsakta birbirine yapışarak delinmeye neden olabilir. Bu durumlarda hemen acil servise gidin.

Boğulma (Hava Yolu Tıkanması)

Çocuklarda hava yolu tıkanması en tehlikeli acil durumlardan biridir:

• 1 yaş altı bebekler: Bebeği yüzüstü ön kolunuza yatırın, başı gövdeden aşağıda olacak şekilde. Kürek kemikleri arasına avuç tabanıyla 5 kez vurun. Cisim çıkmazsa bebeği sırt üstü çevirin ve göğüs kemiği ortasına 2 parmakla 5 kez bastırın. Cisim çıkana kadar tekrarlayın.
• 1 yaş üstü çocuklar: Çocuğun arkasına geçin, göbek ve göğüs kemiği arasına yumruğunuzu koyun, diğer elinizle sarın ve yukarı-içeri doğru baskı uygulayın (Heimlich manevrası). Cisim çıkana kadar tekrarlayın.

Çocuklarda Ateşli Havale

6 ay - 5 yaş arası çocuklarda yüksek ateş ateşli havaleye (febril konvülziyon) neden olabilir. Belirtiler: kasılma, titreme, gözlerin dönmesi, bilinç kaybı. Yapmanız gerekenler: Panik yapmayın, çocuğu düz bir zemine yan yatırın, ağzına hiçbir şey koymayın, sert nesnelerden uzak tutun, havale süresini not edin, 5 dakikadan uzun sürerse 112'yi arayın.

7. Ev Kazalarında İlk Yardım

Düşme

Özellikle çocuklar ve yaşlılar düşme sonrası ciddi yaralanabilir. Baş travması belirtilerine dikkat edin: baş ağrısı, bulantı, kusma, bilinç bulanıklığı, dengesizlik, çift görme. Bu belirtiler düşmeden saatler sonra bile ortaya çıkabilir. Bebekler yüksekten düştüğünde, belirtisi olmasa bile doktora götürün.

Elektrik Çarpması

Kişiye dokunmadan önce elektrik kaynağını kesin veya kuru tahta/plastik cisimle kişiyi kaynaktan ayırın. 112'yi arayın. Kişi nefes almıyorsa CPR uygulayın. Yanık belirtilerini kontrol edin (elektrik yanıkları derinden olabilir, dışarıdan hafif görünse bile iç hasara neden olabilir).

Sıcak Su ve Buhar Yanığı

Mutfak kazalarında en sık karşılaşılan yanık türüdür. Hemen giysileri çıkarın (yapışmadıysa) ve yanık bölgesini serin akan su altında 20 dakika tutun. Çocuklarda küçük bir alan bile ciddi olabilir; el ayası büyüklüğünde bir yanık acil servise gitmeyi gerektirir.

8. Nöbetçi Eczane ve Acil Servise Ne Zaman Gidilmeli?

Nöbetçi Eczaneye Gidilecek Durumlar

• Hafif ateş, baş ağrısı veya karın ağrısı için ateş düşürücü veya ağrı kesici ihtiyacı
• Soğuk algınlığı belirtileri için reçetesiz ilaç alma
• Küçük kesik ve yaralar için antiseptik veya yara bandı
• Kronik hastalık ilaçlarının gece veya tatil günlerinde tükenmesi
• Hafif alerjik reaksiyonlarda antihistaminik ilaç ihtiyacı
• İshal veya mide bulantısı için destek tedavisi

Acil Servise Gidilmesi Gereken Durumlar

• Göğüs ağrısı, kalp krizi veya felç şüphesi
• Ciddi nefes darlığı
• Ciddi alerjik reaksiyon (anafilaksi)
• Bilinç kaybı veya bulanıklığı
• Durmayan kanama
• Ağır yanık, kırık veya ciddi travma
• Zehirlenme şüphesi
• 38.5°C üzeri ateş (özellikle bebek ve küçük çocuklarda)
• Şiddetli karın ağrısı
• Ciddi kafa travması

9. Acil İlaç Çantasında Bulunması Gerekenler

Her evde ve araçta bir acil ilaç çantası bulundurulmalıdır. İşte temel bir acil çantasının içeriği:

İlaçlar

• Ateş düşürücü ve ağrı kesici (Parasetamol 500 mg tablet)
• Anti-inflamatuvar ağrı kesici (İbuprofen 200 mg tablet)
• Antihistaminik / alerjik reaksiyon ilacı (Setirizin veya Loratadin)
• Antasit (mide yanması için)
• İshal ilacı (Loperamid)
• Yara antiseptiği (Povidon iyot veya klorheksidin solüsyon)
• Yanık kremi
• Göz yıkama solüsyonu

Sarf Malzemeleri

• Çeşitli boyutlarda steril gazlı bez (5x5, 10x10 cm)
• Yara bandı (çeşitli boyutlarda)
• Elastik bandaj (7.5 cm ve 10 cm genişlikte)
• Yapışkan flaster / sargı bandı
• Tek kullanımlık steril eldiven (en az 4 çift)
• Makas ve cımbız
• Dijital termometre
• Soğuk kompres (tek kullanımlık)
• Üçgen sargı bezi

Önemli: Acil çantanızdaki ilaçların son kullanma tarihlerini yılda en az iki kez kontrol edin. Kullanılan malzemeleri hemen yenileyin. Kronik hastalığınız varsa (diyabet, astım, epilepsi vb.) özel ilaçlarınızı da çantaya ekleyin.

10. Kronik Hastalıklarda Acil Durum Planı

Kronik hastalığı olan bireyler, hastalıklarına özgü acil durumlarla karşılaşabilir. Önceden hazırlanmış bir acil durum planı hayat kurtarıcı olabilir.

Diyabet Acilleri

Hipoglisemi (Düşük kan şekeri): Titreme, terleme, açlık, baş dönmesi, çarpıntı, halsizlik, bilinç bulanıklığı. Hemen hızlı emilen şeker alın: meyve suyu, şekerli su, glukoz tableti. 15 dakika sonra kan şekerini tekrar ölçün. Bilinç kaybı varsa ağızdan bir şey vermeyin, 112'yi arayın.

Hiperglisemi (Yüksek kan şekeri): Aşırı susuzluk, sık idrara çıkma, bulanık görme, yorgunluk, mide bulantısı. Bol su için, insülin dozunuzu kontrol edin. Kan şekeri 300 mg/dl üzerindeyse veya keton testi pozitifse acile gidin.

Astım Atağı

Belirtiler: Nefes darlığı, hırıltılı solunum, öksürük, göğüste sıkışma hissi. Yapmanız gerekenler: Rahat bir pozisyona oturun (öne eğilerek), rahatlatıcı (bronkodilatatör) ilacınızı kullanın (genellikle mavi kapak), sakin ve derin nefes almaya çalışın. İlaç 5-10 dakika içinde etki etmezse, dudaklar veya tırnak dipleri morarmaya başlarsa, konuşamayacak kadar nefes darlığı olursa hemen 112'yi arayın.

Epilepsi Nöbeti

Nöbet geçiren kişinin yanında yapmanız gerekenler: Kişiyi sert nesnelerden uzak tutun, başının altına yumuşak bir şey koyun, ağzına hiçbir şey koymayın, nöbeti engellemeye çalışmayın, nöbet süresini kaydedin. 5 dakikadan uzun süren nöbetlerde, ilk kez nöbet geçiriyorsa, nöbet sonrası kendine gelmiyorsa veya hamile ise 112'yi arayın.

Acil durum planı ipuçları: Kronik hastalığınızla ilgili acil durum kartı taşıyın (hastalık, ilaçlar, alerji bilgileri). Yakınlarınıza acil durum planınızı anlatın. İlaçlarınızın bir yedeğini farklı bir yerde bulundurun. Telefonunuza ICE (In Case of Emergency - Acil Durumda Aranacak) kişi bilgisini kaydedin.

Sık Sorulan Sorular

112'yi ne zaman aramalıyım?

Hayatı tehdit eden durumlarda hemen 112'yi arayın: göğüs ağrısı veya kalp krizi şüphesi, ani felç belirtileri, ciddi nefes darlığı, bilinç kaybı, ciddi kanama, ağır alerjik reaksiyon, ciddi kaza veya travma, zehirlenme şüphesi. Şüpheye düşerseniz aramaktan çekinmeyin; gereksiz arama yapmak yerine gerekli aramayı yapmamak çok daha tehlikelidir.

Kalp krizi belirtileri nelerdir?

En yaygın belirti göğsün ortasında baskı, sıkışma veya ağrı hissidir. Sol kola, çeneye, sırta veya karına yayılabilir. Terleme, bulantı, nefes darlığı ve baş dönmesi eşlik edebilir. Kadınlarda belirtiler farklı olabilir: mide bulantısı, çene ağrısı, aşırı yorgunluk daha ön planda olabilir.

Çocuğum bir şey yuttu ne yapmalıyım?

Panik yapmayın, ne yutulduğunu tespit edin. İlaç, kimyasal madde veya pil yutulduysa hemen 112'yi arayın. Kusturmaya çalışmayın. Yuttuğu maddenin ambalajını saklayarak sağlık ekibine gösterin. 114 Zehir Danışma Hattı'nı da arayabilirsiniz.

Yanık olduğunda ne yapmalıyım?

Yanık bölgesini hemen serin akan su altında en az 20 dakika tutun. Buz uygulamayın. Yanık üzerine diş macunu, yoğurt veya yağ sürmeyin. Yapışan giysileri çekmeyin. El ayası büyüklüğünden geniş yanıklarda veya yüz-el bölgesi yanıklarında acil servise gidin.

Acil ilaç çantasında neler bulunmalıdır?

Temel bir acil çantada: ateş düşürücü, ağrı kesici, yara bandı, steril gazlı bez, antiseptik solüsyon, elastik bandaj, termometre, makas, tek kullanımlık eldiven, anti-alerjik ilaç ve varsa kronik hastalık ilaçlarınız bulunmalıdır.

Felç belirtileri nelerdir ve ne yapılmalıdır?

HIZLI kuralını kullanın: Hissizlik (yüzde, kolda ani uyuşma), İfade bozukluğu (konuşamama), Zayıflık (vücudun bir tarafında), Leke (görme bozukluğu), İvedi hareket edin (hemen 112'yi arayın). Felçte her dakika önemlidir.