İlaç Kullanım Rehberi 2026: Doğru İlaç Kullanımı İçin Bilmeniz Gereken Her Şey

İlaçlar, hastalıkların tedavisinde ve sağlığın korunmasında vazgeçilmez bir role sahiptir. Ancak ilaçların yanlış kullanımı, beklenen faydayı sağlamak yerine ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Türkiye'de her yıl binlerce kişi yanlış ilaç kullanımına bağlı komplikasyonlar nedeniyle hastaneye başvurmaktadır. Bu rehberde, ilaçlarınızı güvenli ve etkili şekilde kullanmanız için bilmeniz gereken tüm temel bilgileri bulacaksınız.

1. İlaç Kullanımında Dikkat Edilmesi Gerekenler

Doğru ilaç kullanımı, tedavinin başarısını doğrudan etkileyen en önemli faktördür. İlaçların etkili olabilmesi için belirli kurallara uyulması gerekir. İşte ilaç kullanırken dikkat etmeniz gereken temel noktalar:

Doğru Doz ve Zamanlama

İlaçlar, vücutta belirli bir kan düzeyine ulaştığında etki gösterir. Doktorunuzun belirlediği dozdan fazla veya az almak tedavinin başarısını olumsuz etkiler. Dozu artırmak daha hızlı iyileşme sağlamaz, aksine toksik etkilere neden olabilir. Dozun zamanlaması da kritiktir: "günde 3 kez" ifadesi yaklaşık 8 saatte bir anlamına gelirken, "günde 2 kez" yaklaşık 12 saatte bir demektir. İlacınızı her gün aynı saatlerde almaya çalışın. Bir dozu unutursanız, hatırladığınız anda alın; ancak bir sonraki doza yakınsa atlanan dozu geçin ve asla çift doz almayın.

Aç veya Tok Karnına Kullanım

İlaçların yiyeceklerle olan ilişkisi, emilimlerini ve etkinliklerini doğrudan etkiler. Proton pompası inhibitörleri (mide koruyucular) gibi bazı ilaçlar yemeklerden 30 dakika önce aç karnına alınmalıdır çünkü yiyecekler emilimlerini engeller. Non-steroid anti-inflamatuvar ilaçlar (NSAİİ) ise mide tahrişini azaltmak için yemeklerle birlikte veya hemen sonra alınmalıdır. Prospektüsünüzde bu bilgi mutlaka yer alır; dikkatle okuyun.

Su ile Almak

İlaçların çoğu bir bardak su (yaklaşık 200 ml) ile yutulmalıdır. Su, ilacın yemek borusunda takılmasını önler ve mideye ulaşmasını kolaylaştırır. Meyve suyu, süt, çay veya kahve ile ilaç almak bazı etkileşimlere neden olabilir. Özellikle greyfurt suyu, birçok ilacın metabolizmasını değiştirerek kan düzeyini tehlikeli seviyelere çıkarabilir. İlaçlarınızı her zaman su ile almanız en güvenli seçenektir.

2. Reçeteli ve Reçetesiz İlaçlar Arasındaki Fark

Türkiye'de ilaçlar, Sağlık Bakanlığı tarafından iki ana kategoride sınıflandırılır. Bu ayrımı bilmek, ilaç kullanımında bilinçli davranmanız açısından önemlidir.

Reçeteli ilaçlar, yalnızca doktor tarafından yazılan bir reçete ile eczaneden alınabilen ilaçlardır. Antibiyotikler, tansiyon ilaçları, diyabet ilaçları, antidepresanlar ve güçlü ağrı kesiciler bu kategoriye girer. Bu ilaçların doktor kontrolü olmadan kullanılması ciddi sağlık riskleri taşır. Reçeteli ilaçların başka kişilere verilmesi hem sağlık açısından tehlikeli hem de yasal olarak yasaktır.

Reçetesiz ilaçlar (OTC - Over The Counter), eczaneden doktor reçetesi olmadan satın alınabilen ilaçlardır. Parasetamol, bazı ağrı kesiciler, antiasitler, bazı alerji ilaçları ve vitamin takviyeleri bu grupta yer alır. Reçetesiz olmaları güvenli oldukları anlamına gelmez; bu ilaçlar da yanlış dozda veya uzun süreli kullanıldığında ciddi zararlara yol açabilir. Örneğin, parasetamolün aşırı dozu karaciğer yetmezliğine neden olabilir.

3. İlaç Saklama Koşulları

İlaçların etkinliğini ve güvenliğini korumak için doğru saklama koşullarına uyulması zorunludur. Yanlış saklanan ilaçlar bozulabilir, etkinliğini yitirebilir veya zararlı hale gelebilir.

Sıcaklık

Çoğu ilaç 15-25°C arasında oda sıcaklığında saklanmalıdır. "Serin yerde saklayın" ibaresi 8-15°C anlamına gelir. "Buzdolabında saklayın" ifadesi 2-8°C arasını ifade eder ve özellikle insülin, bazı göz damlaları ve bazı antibiyotik süspansiyonları için geçerlidir. İlaçları asla dondurmayın; donmuş bir ilacı çözüp kullanmak tehlikelidir. Yaz aylarında arabada veya doğrudan güneş ışığı alan yerlerde ilaç bırakmayın; araç içi sıcaklığı 60°C'ye kadar çıkabilir ve ilaçları ciddi şekilde bozabilir.

Nem

Banyo ve mutfak gibi nemli ortamlar ilaçlar için uygun değildir. Nem, özellikle tablet ve kapsül formdaki ilaçların yapısını bozabilir. İlaçlarınızı orijinal ambalajında, kuru bir ortamda saklayın. Nemden etkilenen ilaçlarda renk değişikliği, yumuşama, yapışma veya toz dökülmesi gibi belirtiler görülebilir.

Işık

Bazı ilaçlar ışığa karşı hassastır ve koyu renkli şişelerde veya ambalajlarda satılır. Bu ilaçları şeffaf kaplara aktarmayın. Güneş ışığına veya yapay ışığa doğrudan maruz kalan ilaçlarda kimyasal bozulma hızlanır. İlaçlarınızı dolap veya çekmece gibi karanlık bir yerde muhafaza edin.

Çocukların Erişemeyeceği Yer

Tüm ilaçlar çocukların erişemeyeceği yükseklikte, kilitli bir dolap veya çekmecede saklanmalıdır. Türkiye'de her yıl çok sayıda çocuk, yanlışlıkla ilaç yutması nedeniyle acil servise başvurmaktadır. Çocuk güvenlik kapaklı ambalajlar ek güvenlik sağlar, ancak çocukları tamamen engelleyemeyebilir.

4. İlaç Etkileşimleri

İlaç etkileşimleri, iki veya daha fazla ilacın birlikte kullanılması ya da ilaçların yiyecek veya içeceklerle birlikte alınması sonucunda beklenmeyen etkilerin ortaya çıkmasıdır. Bu etkileşimler ilacın etkisini artırabilir, azaltabilir veya tamamen yeni bir yan etki oluşturabilir.

İlaç-İlaç Etkileşimleri

Birden fazla ilaç kullanan hastalar (polifarmasi), etkileşim riskiyle karşı karşıyadır. Yaygın etkileşim örnekleri:

• Kan sulandırıcılar ve ağrı kesiciler: Varfarin gibi kan sulandırıcılar ile aspirin veya ibuprofen gibi NSAİİ grubu ilaçlar birlikte kullanıldığında kanama riski ciddi şekilde artar.
• Tansiyon ilaçları ve NSAİİ: İbuprofen ve naproksen gibi ilaçlar, tansiyon ilaçlarının etkisini azaltabilir.
• Antidepresanlar ve migren ilaçları: SSRI grubu antidepresanlar ile triptan grubu migren ilaçları birlikte kullanıldığında serotonin sendromu riski oluşabilir.
• Kolesterol ilaçları ve bazı antibiyotikler: Statin grubu kolesterol ilaçları ile eritromisin veya klaritromisin birlikte kullanıldığında kas hasarı (rabdomiyoliz) riski artar.

İlaç-Gıda Etkileşimleri

Yiyecek ve içecekler de ilaçların etkisini değiştirebilir:

• Greyfurt: 80'den fazla ilacın metabolizmasını etkiler. Özellikle statin, bazı tansiyon ilaçları ve immünosüpresanlarla ciddi etkileşime girer.
• Süt ve süt ürünleri: Tetrasiklin ve siprofloksasin gibi antibiyotiklerin emilimini azaltır. Bu antibiyotikleri süt ürünlerinden 2 saat önce veya 4 saat sonra alın.
• Yeşil yapraklı sebzeler: K vitamini açısından zengin olan ıspanak, brokoli ve lahana gibi sebzeler, varfarin gibi kan sulandırıcıların etkisini azaltabilir.
• Alkol: Parasetamol ile birlikte alındığında karaciğer hasarı riskini artırır. Metronidazol ile birlikte şiddetli bulantı ve kusma yapabilir. Sedatif ilaçlarla birlikte solunum depresyonuna neden olabilir.
• Kafein: Bazı bronkodilatatör ilaçların etkisini artırarak çarpıntı ve titreme yapabilir.

5. Antibiyotik Kullanımında Önemli Noktalar

Antibiyotikler, bakteriyel enfeksiyonların tedavisinde kullanılan hayat kurtarıcı ilaçlardır. Ancak dünya genelinde en çok yanlış kullanılan ilaç grubudur ve bu durum antibiyotik direnci adı verilen küresel bir sağlık krizine yol açmaktadır.

Antibiyotik direnci nedir? Bakteriler, antibiyotiklere karşı zaman içinde direnç geliştirebilir. Bu durumda daha önce etkili olan antibiyotikler işe yaramaz hale gelir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), antibiyotik direncini 21. yüzyılın en büyük sağlık tehditlerinden biri olarak tanımlamaktadır.

Antibiyotik Kullanım Kuralları

• Kürü tamamlayın: Kendinizi iyi hissetseniz bile doktorunuzun belirlediği süre boyunca antibiyotiğinizi kullanmaya devam edin. Tedaviyi erken bırakmak, dirençli bakterilerin hayatta kalmasına neden olur.
• Saatinde alın: Antibiyotiklerin kan düzeyini sabit tutmak için belirlenen saatlere uyun. "Günde 3 kez" demek sabah-öğle-akşam değil, 8 saatte bir demektir.
• Grip ve nezle için kullanmayın: Grip ve soğuk algınlığı virüslerden kaynaklanır; antibiyotikler virüslere karşı etkisiz olduğu için bu hastalıklarda fayda sağlamaz.
• Başkasının antibiyotiğini kullanmayın: Her antibiyotik farklı bakterilere karşı etkilidir. Başka birine yazılan antibiyotik sizin enfeksiyonunuza uygun olmayabilir.
• Probiyotik desteği: Antibiyotikler bağırsak florasını bozabilir. Doktorunuzun önerisiyle probiyotik takviyesi alabilirsiniz. Probiyotiği antibiyotikten en az 2 saat aralıkla alın.

6. Ağrı Kesici İlaçlar ve Doğru Kullanımı

Ağrı kesiciler, en yaygın kullanılan ilaç gruplarından biridir. Türkiye'de reçetesiz olarak eczanelerden alınabilen ağrı kesiciler bile yanlış kullanıldığında ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir.

Parasetamol (Asetaminofen)

Parasetamol, en güvenli ağrı kesici olarak kabul edilir ve hafif-orta şiddetli ağrılar ile ateş düşürme için kullanılır. Yetişkinlerde günlük maksimum doz 4000 mg'dır (genellikle 500 mg'lık tabletlerden günde en fazla 8 adet). Ancak karaciğer hastalığı olanlarda veya alkol tüketenlerde bu doz daha düşük tutulmalıdır. Parasetamol aşırı dozu, karaciğer yetmezliğinin en yaygın nedenlerinden biridir. Birçok farklı ilaçta (grip ilaçları, ağrı kesiciler, uyku ilaçları) gizli parasetamol bulunabilir; bu nedenle birden fazla ilaç kullanırken toplam parasetamol dozuna dikkat edin.

İbuprofen

NSAİİ grubundan olan ibuprofen, ağrı kesici ve iltihap giderici etkiye sahiptir. Diş ağrısı, kas ağrıları, adet sancıları ve eklem ağrılarında etkilidir. Yetişkinlerde günlük maksimum doz genellikle 1200 mg'dır (reçetesiz kullanımda). Tok karnına alınmalıdır. Mide ülseri, böbrek yetmezliği ve kalp hastalığı olanlarda dikkatli kullanılmalıdır. 10 günden fazla sürekli kullanılmamalıdır.

Aspirin (Asetilsalisilik Asit)

Aspirin, ağrı kesici özelliğinin yanı sıra kan sulandırıcı etkiye de sahiptir. Bu nedenle kalp hastalıklarında düşük dozda (100 mg) koruyucu amaçla kullanılır. Ancak ağrı kesici amaçla kullanıldığında (500 mg) mide kanaması riski diğer NSAİİ'lere göre daha yüksektir. 18 yaşından küçük çocuklara aspirin verilmemelidir; Reye sendromu riski taşır.

7. Hamilelikte ve Emzirme Döneminde İlaç Kullanımı

Hamilelik ve emzirme döneminde ilaç kullanımı özel dikkat gerektiren bir konudur. Bu dönemde kullanılan ilaçlar plasenta yoluyla bebeğe geçebilir veya anne sütüne karışabilir.

Hamilelikte İlaç Kullanım İlkeleri

Hamileliğin ilk üç ayı (birinci trimester), bebeğin organlarının oluştuğu dönem olduğu için en kritik süreçtir. Bu dönemde ilaç kullanımı doğum defektleri riskini artırabilir. İkinci ve üçüncü trimesterde de bazı ilaçlar bebeğin gelişimini olumsuz etkileyebilir veya erken doğuma neden olabilir.

• Parasetamol: Hamilelikte ağrı ve ateş için en güvenli kabul edilen ilaçtır, ancak mümkün olan en kısa süre ve en düşük dozda kullanılmalıdır.
• NSAİİ (İbuprofen, Naproksen): Özellikle üçüncü trimesterde (28. haftadan sonra) kesinlikle kullanılmamalıdır. Fetüste duktus arteriosus kanalının erken kapanmasına ve böbrek sorunlarına neden olabilir.
• Antibiyotikler: Penisilin ve amoksisilin gibi bazı antibiyotikler hamilelikte güvenli kabul edilirken, tetrasiklin ve aminoglikozitler kesinlikle kullanılmamalıdır.
• Vitaminler: Folik asit hamilelik öncesi ve ilk üç ay boyunca özellikle önerilir. Ancak A vitamini aşırı dozu teratojeniktir (doğum defektlerine neden olabilir).

Emzirme Döneminde Dikkat Edilecekler

Emzirme döneminde kullanılan hemen hemen tüm ilaçlar belirli oranlarda anne sütüne geçer. Ancak çoğu ilacın süte geçen miktarı bebeği etkileyecek düzeyde değildir. Yine de emzirme döneminde herhangi bir ilaç kullanmadan önce doktorunuza danışmanız önemlidir. Mümkünse ilacı emzirmeden hemen sonra alarak, bir sonraki emzirmeye kadar kan düzeyinin düşmesini sağlayabilirsiniz.

8. Çocuklarda İlaç Dozajı

Çocuklar küçük yetişkinler değildir; metabolizmaları, organ fonksiyonları ve vücut yapıları yetişkinlerden farklıdır. Bu nedenle çocuklarda ilaç dozajı özel hesaplama gerektirir.

Dozaj Hesaplama İlkeleri

Çocuklarda ilaç dozajı genellikle kilogram başına (mg/kg) hesaplanır. Yaş tek başına dozaj belirlemek için yeterli bir kriter değildir çünkü aynı yaştaki çocuklar arasında ciddi kilo farkları olabilir. Dozajı her zaman çocuğunuzun kilosuna göre hesaplayın ve doktor veya eczacı tarafından belirlenen dozu aşmayın.

Çocuklara İlaç Verirken Dikkat Edilecekler

• Ölçü kullanın: Çay kaşığı veya yemek kaşığı ile ilaç vermeyin; kutuyla birlikte gelen ölçü kaşığı, ölçülü kapak veya oral enjektör kullanın.
• Yetişkin formlarını vermeyin: Yetişkinler için üretilmiş tabletleri bölerek çocuklara vermeyin. Çocuklar için özel olarak üretilmiş şurup, süspansiyon veya damla formlarını tercih edin.
• Aspirinden kaçının: 18 yaşından küçük çocuklara, doktor önerisi olmadan aspirin vermeyin. Aspirin, çocuklarda nadir ama ciddi bir tablo olan Reye sendromuna neden olabilir.
• Tadlandırılmış ilaçlara dikkat: Şurup formundaki ilaçlar genellikle tatlandırılmıştır. Çocukların bunları şeker sanarak içmesini engellemek için ilaçları çocukların ulaşamayacağı yerde saklayın.

9. Son Kullanma Tarihi Geçmiş İlaçlar

Her ilacın bir son kullanma tarihi (SKT) vardır. Bu tarih, üreticinin ilacın etkinliğini ve güvenliğini garanti ettiği son tarihtir. Son kullanma tarihinden sonra ilacın kimyasal yapısı değişebilir, etkinliği azalabilir ve bazı durumlarda toksik bileşenler oluşabilir.

SKT Geçmiş İlaçlarla İlgili Kurallar

• Göz damlaları: Açıldıktan sonra genellikle 28 gün içinde kullanılmalıdır. Bu süre sonunda bakteriyel kontaminasyon riski artar.
• Antibiyotik süspansiyonları: Sulandırıldıktan sonra genellikle 7-14 gün içinde tüketilmelidir.
• İnsülin: Açılmamış insülin buzdolabında son kullanma tarihine kadar saklanabilir. Açıldıktan sonra oda sıcaklığında 28 gün içinde kullanılmalıdır.
• Tabletler ve kapsüller: Ambalajı bozulmamış tabletler genellikle son kullanma tarihine kadar güvenlidir. Ancak renk, koku veya doku değişikliği fark ederseniz kullanmayın.

İlaç imhası: Tarihi geçmiş veya kullanılmayan ilaçları çöpe atmayın, lavaboya veya tuvalete dökmeyin. Çevre kirliliğini önlemek ve güvenliği sağlamak için en yakın eczaneye teslim edin. Eczaneler, ilaç atıklarını uygun şekilde imha edilmek üzere toplamakla yükümlüdür.

10. İlaç Alerjisi Belirtileri

İlaç alerjisi, bağışıklık sisteminin bir ilaca karşı aşırı tepki göstermesidir. Herhangi bir ilaç alerjik reaksiyona neden olabilir, ancak antibiyotikler (özellikle penisilin grubu), NSAİİ grubu ağrı kesiciler ve bazı anestezik ilaçlar en sık alerjiye neden olan ilaçlardır.

Alerjik Reaksiyon Belirtileri

• Hafif belirtiler: Cilt döküntüsü, kaşıntı, kızarıklık, kurdeşen (ürtiker)
• Orta şiddetli belirtiler: Yüz, dudak veya dilde şişme (anjiyoödem), nefes darlığı, hırıltılı solunum
• Ciddi belirtiler (Anafilaksi): Ciddi nefes darlığı, tansiyon düşmesi, baygınlık, bilinç kaybı, hızlı nabız. Anafilaksi hayatı tehdit eden bir durumdur ve acil müdahale gerektirir.

Ne yapmalısınız? Bir ilaç aldıktan sonra yukarıdaki belirtilerden herhangi birini fark ederseniz ilacı hemen bırakın. Hafif belirtilerde doktorunuza başvurun. Ciddi belirtilerde (nefes darlığı, şişme, baygınlık) hemen 112'yi arayın. Alerjiniz olan ilacı, tüm doktorlarınıza ve eczacınıza mutlaka bildirin. Acil durumlarda kullanmak üzere doktorunuzun önerisiyle bir adrenalin oto-enjektörü (EpiPen) taşıyabilirsiniz.

11. İlaç Prospektüsü Nasıl Okunur?

İlaç prospektüsü (kullanma talimatı), ilaç hakkında tüm önemli bilgileri içeren resmi belgedir. Her ilaç kutusunun içinde bulunur ve ilacı kullanmadan önce mutlaka okunmalıdır. Prospektüs, yasal zorunluluk gereği standart bir formatta hazırlanır.

Prospektüs Bölümleri

• İlacın adı ve etkin maddesi: İlacın ticari adı ve içindeki aktif maddenin ismi. Muadil ilaçları karşılaştırmak için etkin madde bilgisi önemlidir.
• Endikasyonlar (Ne için kullanılır): İlacın hangi hastalık veya durumlarda kullanıldığını açıklar.
• Kontrendikasyonlar (Ne zaman kullanılmamalıdır): İlacın kullanılmaması gereken durumlar. Bu bölümü dikkatle okuyun.
• Uyarılar ve önlemler: Özel dikkat gerektiren durumlar, sürüş yapma etkisi, hamilelik ve emzirme bilgileri.
• Diğer ilaçlarla etkileşim: Hangi ilaçlarla birlikte kullanılmaması veya dikkatli kullanılması gerektiği.
• Kullanım şekli ve dozu: İlacın nasıl, ne kadar ve ne sıklıkla alınması gerektiği.
• Yan etkiler: İlacın neden olabileceği istenmeyen etkiler, sıklık derecesiyle birlikte listelenir.
• Saklama koşulları: İlacın nasıl saklanması gerektiği (sıcaklık, ışık, nem).

Prospektüsteki yan etki listesinin uzunluğu sizi korkutmasın. Listede yer alan her yan etkinin sizde görüleceği anlamına gelmez. "Çok yaygın" olanlar bile 10 kişiden 1'inden fazlasında görülür anlamına gelir, yani 10 kişiden 9'unda görülmeyebilir. Ancak ciddi bir yan etki fark ederseniz ilacı bırakıp hemen doktorunuza başvurun.

Sık Sorulan Sorular

İlacı aç karnına mı tok karnına mı içmeliyim?

Bu tamamen ilacın türüne bağlıdır. Bazı ilaçlar (özellikle mide koruyucular ve bazı antibiyotikler) aç karnına alınmalıdır çünkü yiyecekler emilimlerini azaltır. Ağrı kesiciler ve bazı anti-inflamatuvar ilaçlar ise mide tahrişini önlemek için tok karnına alınmalıdır. İlacınızın prospektüsünü okuyun veya eczacınıza danışın.

Antibiyotik kullanırken süt içilebilir mi?

Bazı antibiyotikler (özellikle tetrasiklin grubu ve siprofloksasin) süt ve süt ürünlerindeki kalsiyum ile etkileşime girer ve emilimi önemli ölçüde azalır. Bu antibiyotikleri süt ürünlerinden en az 2 saat önce veya 4 saat sonra almanız önerilir. Amoksisilin gibi bazı antibiyotiklerde ise bu etkileşim yoktur.

Son kullanma tarihi geçmiş ilaç içilirse ne olur?

Son kullanma tarihi geçmiş ilaçlar etkinliklerini kaybetmiş olabilir ve bazı durumlarda bozulma ürünleri zararlı olabilir. Özellikle sıvı formlar, göz damlaları ve antibiyotikler son kullanma tarihinden sonra kesinlikle kullanılmamalıdır. Tarihi geçmiş ilaçları eczaneye teslim ederek güvenli şekilde imha edilmesini sağlayabilirsiniz.

Hamilelikte hangi ilaçlar güvenlidir?

Hamilelikte ilaç kullanımı konusunda kesin kurallar yerine doktor değerlendirmesi esastır. Genel olarak parasetamol (asetaminofen) ağrı ve ateş için en güvenli kabul edilen ilaçtır. Ancak ibuprofen, aspirin ve birçok başka ilaç özellikle üçüncü trimesterde sakıncalıdır. Hamilelikte herhangi bir ilaç kullanmadan önce mutlaka doktorunuza danışın.

İlaç prospektüsünde yazan yan etkiler herkeste görülür mü?

Hayır, prospektüste listelenen yan etkilerin hepsinin sizde görülmesi beklenmez. Yan etkiler sıklık derecelerine göre sınıflandırılır: çok yaygın (10 kişiden fazlasında), yaygın (100 kişide 1-10 arası), yaygın olmayan (1000 kişide 1-10 arası) ve seyrek. Çoğu kişi ciddi yan etkiler yaşamadan ilacını kullanır.

İki farklı ağrı kesiciyi aynı anda kullanabilir miyim?

Farklı gruplardan ağrı kesicileri (örneğin parasetamol ve ibuprofen) doktor önerisiyle dönüşümlü olarak kullanılabilir. Ancak aynı gruptaki iki ağrı kesiciyi (örneğin ibuprofen ve naproksen gibi iki NSAİİ grubu ilaç) aynı anda kullanmak mide kanaması ve böbrek hasarı riskini ciddi şekilde artırır. Her zaman eczacınıza veya doktorunuza danışın.